Leki i hormony w wodzie – ukryte zagrożenie, o którym mało się mówi

Wyobraź sobie, że w każdej szklance wody wypijasz odrobinę cudzych leków i hormonów. Brzmi absurdalnie? Niestety, badania mówią coś zupełnie innego.

Coraz więcej badań pokazuje, że w polskiej wodzie pitnej można znaleźć śladowe ilości leków, hormonów i innych substancji chemicznych. Trafiają one do wody głównie z rzek oraz przez oczyszczalnie ścieków, które nigdy nie zostały zaprojektowane do usuwania tzw. mikrozanieczyszczeń. Choć są niewidoczne i występują w bardzo niskich stężeniach, ich ciągła obecność i kumulacja budzą coraz większe zainteresowanie naukowców i instytucji zdrowia publicznego.

Jak leki trafiają do wody?

Po zażyciu leków ich metabolity i niewykorzystane substancje aktywne trafiają do kanalizacji, a następnie do oczyszczalni. Problem w tym, że większość polskich oczyszczalni nie jest przystosowana do skutecznego usuwania farmaceutyków i hormonów. W efekcie substancje te wracają do środowiska — do rzek, wód gruntowych, a potem do sieci wodociągowych. Dodatkowym źródłem jest niewłaściwa utylizacja przeterminowanych leków wyrzucanych do toalety lub zlewu.

W badaniach prowadzonych w Polsce wykrywano w wodach powierzchniowych i ściekach m.in.:

• ibuprofen i paracetamol;
• antybiotyki;
• hormony płciowe;
• antydepresanty i środki psychotropowe.

Część związków była obecna zarówno w ściekach surowych, jak i po procesie oczyszczania — co potwierdza ograniczoną skuteczność obecnych technologii.

Hormony w wodzie — efekt uboczny cywilizacji

Do wody trafiają również hormony pochodzenia farmaceutycznego, głównie związane ze stosowaniem antykoncepcji. Badania wykazały obecność związków takich jak lewonorgestrel czy progesteron. Nawet w niskich stężeniach hormony te mogą oddziaływać na układ hormonalny człowieka oraz na organizmy wodne — u ryb obserwuje się m.in. zaburzenia rozrodu. To substancje z grupy tzw. związków endokrynnie czynnych (EDC), którym uwagę poświęca również WHO.

Skutki długotrwałej ekspozycji

Stały kontakt z lekami, hormonami i innymi mikrozanieczyszczeniami wiązany jest z:

• zaburzeniami hormonalnymi;
• obniżeniem płodności;
• rozwojem antybiotykooporności — jednym z największych wyzwań zdrowotnych XXI wieku;
• zaburzeniami rozwoju u dzieci.

Szczególnie niepokojący jest „efekt koktajlu” — jednoczesne działanie wielu substancji, nawet jeśli każda z osobna występuje w minimalnym stężeniu. To samo zjawisko opisujemy przy pestycydach w wodzie. Wiedza o długoterminowych skutkach wciąż się rozwija, dlatego rozsądną strategią jest ograniczanie ekspozycji już dziś.

Skala problemu jest na tyle poważna, że Unia Europejska umieściła część farmaceutyków na tzw. liście obserwacyjnej substancji monitorowanych w środowisku wodnym — znalazły się na niej m.in. lek przeciwbólowy diklofenak oraz hormony estrogenowe. To sygnał, że obecność leków w wodzie przestała być ciekawostką naukową, a stała się przedmiotem regulacji i systematycznych badań w całej Europie.

Najczęstsze pytania

Czy oczyszczalnie ścieków usuwają leki z wody?

Tylko częściowo. Klasyczne oczyszczalnie nie zostały zaprojektowane do usuwania mikrozanieczyszczeń farmaceutycznych, dlatego część z nich wraca do środowiska i do sieci wodociągowej.

Czy te ilości naprawdę są groźne?

Pojedyncze dawki są minimalne, ale problemem jest stała ekspozycja i „efekt koktajlu”. Najskuteczniejszą domową ochroną jest filtracja metodą odwróconej osmozy.

Jak prawidłowo pozbyć się przeterminowanych leków?

Nie wyrzucaj ich do toalety ani zlewu. Oddaj je do aptecznych pojemników na przeterminowane leki — to ogranicza ich przedostawanie się do wód.

Źródła

• WHO — Pharmaceuticals in Drinking-water (2012)
• European Environment Agency — Pharmaceuticals in the environment
• Komisja Europejska — lista obserwacyjna substancji (watch list)

Przeczytaj również: pestycydy w wodzie · co naprawdę płynie z kranu