Azotany w wodzie – dlaczego są szczególnie groźne dla niemowląt

Bezbarwne, bezwonne, bez smaku. Nie wykryjesz ich żadnym zmysłem — a dla niemowlęcia mogą być naprawdę groźne. Poznaj azotany: ciche zagrożenie zwłaszcza w wodzie ze studni.

Azotany to jedno z najczęstszych zanieczyszczeń polskiej wody — zwłaszcza w studniach przydomowych i na terenach rolniczych. Choć dla dorosłych w niewielkich ilościach pozostają w dużej mierze obojętne, dla niemowląt mogą być realnie niebezpieczne. To problem, który łatwo przeoczyć, bo azotany są bezbarwne, bezwonne i bez smaku.

Skąd azotany biorą się w wodzie?

Główne źródła to rolnictwo i hodowla: nawozy azotowe i obornik wypłukiwane z pól trafiają do wód gruntowych, a stamtąd do studni i ujęć. Dokładają się do tego nieszczelne szamba i lokalne zanieczyszczenia. Dlatego najwyższe stężenia notuje się na obszarach wiejskich i w płytkich studniach — ten sam mechanizm dotyczy pestycydów. Według danych GUS wciąż wiele gospodarstw na wsi korzysta z własnych ujęć, których jakość nie jest na bieżąco kontrolowana.

Dlaczego niemowlęta są tak narażone?

Same azotany (NO₃⁻) nie są bezpośrednio szkodliwe, ale w organizmie mogą przekształcać się w azotyny (NO₂⁻). U niemowląt do około 6. miesiąca życia — z powodu niedojrzałości enzymatycznej i niskiej kwasowości żołądka — proces ten zachodzi łatwiej. Azotyny wiążą się z hemoglobiną i utrudniają transport tlenu we krwi, prowadząc do methemoglobinemii, popularnie nazywanej „zespołem sinego dziecka”. Objawia się ona sinieniem skóry i warg, a w ciężkich przypadkach może być stanem zagrażającym życiu.

Z tego powodu do przygotowania mleka modyfikowanego nie wolno używać wody o podwyższonej zawartości azotanów. Norma dla wody pitnej w Polsce (Rozporządzenie Ministra Zdrowia) wynosi 50 mg/l dla azotanów i 0,5 mg/l dla azotynów, jednak dla wody przeznaczonej dla niemowląt zaleca się wartości znacznie niższe — idealnie poniżej około 15 mg/l. Karmienie piersią naturalnie chroni dziecko przed tym ryzykiem. Szerzej w poradniku: woda dla niemowląt.

A dorośli?

U dorosłych długotrwałe spożywanie wysokich stężeń azotanów również nie jest obojętne — badania wiążą je m.in. z powstawaniem nitrozoamin, związków o potencjale rakotwórczym. Szczególną ostrożność zaleca się także kobietom w ciąży.

Dlaczego gotowanie pogarsza sprawę?

To częsty i groźny błąd: gotowanie nie usuwa azotanów — wręcz przeciwnie. Odparowanie części wody zagęszcza roztwór, więc stężenie azotanów w garnku rośnie. Bezpieczeństwa nie da się więc osiągnąć przez przegotowanie, inaczej niż przy skażeniu bakteriami E. coli.

Co naprawdę usuwa azotany?

Azotany to drobne, dobrze rozpuszczalne jony, których nie zatrzymują zwykłe filtry węglowe ani dzbankowe. Skutecznie redukuje je dopiero odwrócona osmoza, której membrana zatrzymuje znaczną większość rozpuszczonych soli, w tym azotanów. Alternatywą bywa wymiana jonowa, ale to odwrócona osmoza zapewnia najszerszą ochronę przy okazji usuwając inne zanieczyszczenia. To rozwiązanie szczególnie ważne dla domów korzystających z własnych studni.

Najczęstsze pytania

Jak sprawdzić poziom azotanów w wodzie?

Najpewniej badaniem laboratoryjnym próbki ze studni lub kranu (sanepid lub akredytowane laboratorium). Dostępne są też paskowe testy orientacyjne, ale do oceny wody dla niemowląt warto zlecić badanie laboratoryjne.

Czy filtr dzbankowy obniża azotany?

Nie w istotnym stopniu — azotany przechodzą przez węgiel aktywny. Potrzebna jest odwrócona osmoza. Zobacz: filtr dzbankowy czy odwrócona osmoza?

Jaka jest dopuszczalna norma azotanów?

W Polsce 50 mg/l dla azotanów i 0,5 mg/l dla azotynów. Dla niemowląt zaleca się jednak znacznie niższe wartości.

Źródła

• WHO — Nitrate and nitrite in drinking-water (background document)
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 7.12.2017 (Dz.U. 2017 poz. 2294)
• Dyrektywa azotanowa 91/676/EWG

Przeczytaj również: woda dla niemowląt · pestycydy w wodzie