Sinice w wodzie – toksyny, o których robi się głośno każdego lata

Sinice to dla większości z nas zielony kożuch na jeziorze i zakaz kąpieli. Latem potrafią jednak dotrzeć znacznie dalej, niż myślisz — aż do Twojego kranu.

Sinice kojarzą się głównie z zakazami kąpieli nad morzem i jeziorami w upalne dni. Coraz częściej stają się jednak problemem także dla wody pitnej — bo wiele ujęć wodociągowych korzysta z wód powierzchniowych, w których latem dochodzi do gwałtownych zakwitów. Wyjaśniamy, dlaczego sinice bywają groźniejsze, niż się wydaje, i jak skutecznie się przed nimi chronić.

Czym są sinice i dlaczego rozkwitają?

Sinice (cyjanobakterie) to mikroorganizmy naturalnie występujące w wodach. Problem zaczyna się, gdy dochodzi do ich masowego rozwoju, czyli zakwitu. Sprzyja temu wysoka temperatura, silne nasłonecznienie oraz nadmiar substancji odżywczych w wodzie — przede wszystkim związków azotu i fosforu spływających z pól (zjawisko eutrofizacji). Ten sam problem rolniczego obciążenia wód opisujemy przy azotanach i pestycydach.

Ocieplenie klimatu i coraz cieplejsze lata sprawiają, że zakwity są częstsze, intensywniejsze i trwają dłużej — również w zbiornikach będących źródłem wody dla wodociągów.

Cyjanotoksyny — prawdziwe zagrożenie

Najgroźniejsze nie są same sinice, lecz wytwarzane przez nie cyjanotoksyny. Dzieli się je na kilka grup: hepatotoksyny (uszkadzające wątrobę, m.in. mikrocystyny), neurotoksyny, cytotoksyny oraz dermatotoksyny (drażniące skórę). Przy długotrwałym lub powtarzalnym narażeniu wiązane są z:

• uszkodzeniami wątroby, a w skrajnych przypadkach jej niewydolnością;
• podrażnieniami skóry, oczu i dróg oddechowych;
• dolegliwościami żołądkowo-jelitowymi (gorączka, wymioty, biegunka);
• w dłuższej perspektywie — zwiększonym ryzykiem nowotworzenia wątroby.

Najlepiej poznaną toksyną jest mikrocystyna-LR. WHO ustaliła dla niej wartość referencyjną w wodzie pitnej na poziomie 1 µg/l, a analogiczny limit obowiązuje w Polsce. Skalę zagrożenia pokazuje tragedia z 1996 roku w Brazylii, gdy użycie wody skażonej mikrocystyną do hemodializy doprowadziło do śmierci kilkudziesięciu pacjentów.

Czy wodociągi sobie radzą?

Zakłady uzdatniania monitorują zakwity i stosują procesy ograniczające toksyny. Problem w tym, że gwałtowny zakwit potrafi przeciążyć system, a mikrocystyny są bardzo trwałe. Co kluczowe — przegotowanie wody nie usuwa cyjanotoksyn; toksyny te nie rozkładają się pod wpływem temperatury, a rozrywanie komórek sinic może wręcz uwolnić ich więcej do wody. Skutecznie degradują je dopiero silne utleniacze (ozon) i promieniowanie UV.

Jak się chronić w domu?

Najpewniejszą domową barierą dla cyjanotoksyn jest zaawansowana filtracja. Odwrócona osmoza dzięki bardzo drobnej membranie zatrzymuje zarówno komórki sinic, jak i rozpuszczone toksyny — w przeciwieństwie do gotowania czy prostych filtrów węglowych, które nie dają takiej pewności. To rozwiązanie szczególnie ważne latem oraz w rejonach zaopatrywanych z wód powierzchniowych.

Najczęstsze pytania

Czy sinice mogą trafić do wody z kranu?

Jeśli ujęcie korzysta z wody powierzchniowej dotkniętej zakwitem, do sieci mogą przedostać się cyjanotoksyny. Ryzyko jest największe latem i przy intensywnych zakwitach.

Czy gotowanie usuwa toksyny sinic?

Nie. Wrzenie nie rozkłada cyjanotoksyn, a może uwolnić je z komórek sinic. Skutecznie usuwa je dopiero odpowiednia filtracja, np. odwrócona osmoza.

Po czym poznać zakwit sinic?

W zbiornikach: zielony lub niebieskozielony „kożuch”, mętna woda, nieprzyjemny zapach. W wodzie z kranu cyjanotoksyn nie da się jednak rozpoznać zmysłami.

Źródła

• WHO — Cyanobacterial toxins: microcystins (2020)
• US EPA — Cyanobacterial Harmful Algal Blooms (HABs)
• Główny Inspektorat Sanitarny — Serwis Kąpieliskowy

Przeczytaj również: bakterie E. coli w wodzie · azotany w wodzie